|
AKARSULAR
Yeryüzünde belirli bir yatak boyunca akan
sulara akarsu adı verilmektedir. Yeryüzündeki sular sürekli bir dönüşüm
halindedir. Akarsular da bu dönüşümün bir parçasıdır. Yağış halinde
yeryüzüne inen sular, kar ve buzulların erimesi sonucu açığa çıkan sular
akarsuları besleyen en önemli su kaynaklarından biridir. Akarsuların,
küçüklerine dere denir. Büyüklerine ise çay, nehir denir.
Akarsu ile ilgili tanımlar:
Kaynak : Akarsuyun ilk
akışa geçtiği, sularının akmaya başladığı yere kaynak
denir.
Ağız : Akarsuyun sularını denize veya göle
boşalttığı yere ağız denir.
Çığır : Akarsuyun kaynak ile ağız arasında
kolları ile birlikte takip ettiği yola
çığır denir. Üç bölüme ayrılmaktadır. Kaynak kısmına yakın yerlere
yukarı çığır , ağız kısmına yakın yerlere aşağı çığır , ikisi arasında
kalan
bölüme ise orta çığır denir.
Havza : Bir akarsuyun kolları ile birlikte
sularını toplamış olduğu tüm alana
havza ( akarsu ağı ) denir. Akarsuyun denize ulaştırabilen havzalara
açık
havza, ulaştıramayan havzalara ise kapalı havza denir.
Su Bölümü Çizgisi : İki komşu akarsu havzasını birbirinden ayıran sınıra
denir.
Debi : Bir akarsuyun her hangi bir
yerindeki enine kesitinde bir saniyede geçen
suyun m3/ sn cinsinden miktarına debi denir.
Rejim : Bir akarsuyun , sularının
mevsimlere göre göstermiş olduğu alçalma ve
yükselme hareketlerine rejim adı verilir. Akarsuyun sularında yıl
boyunca çok fazla bir değişiklik görülmüyorsa düzenli , mevsimlere göre
belirgin bir farklılık görülüyorsa düzensiz rejim adı verilir.
Akarsuyun Akış Hızı
Akarsuyun akma hızına akış hızı denilmektedir. Akarsu yatağının her
bölümünde hız farklıdır. Çünkü hızına etki eden faktörler sürekli
değişir . |
 |
| Akarsuyun akış hızını etkileyen belli başlı etkenler şunlardır : |
|
1. Eğim
Akarsuyun eğim değeri ne kadar fazla olursa akış hızı o kadar artar.
Örneğin Doğu Anadolu Bölgesinde yer alan akarsuların hızları fazladır.
2. Su Miktarı
Akarsudaki su miktarının artması akarsuyun akış hızının artmasına neden
olmaktadır.
3. Yatağının Genişliği
Akarsuyun akmış olduğu yatağın genişlemesi suların daha geniş bir alana
yayılmasına neden olduğu için akarsuyun akış hızında bir azalma görülür.
4. Akarsuyun taşıdığı yük miktarı
Akarsuyun taşıdığı yük miktarının artması akarsuyun akış hızının
azalmasına neden olmaktadır.
5.Bitki Örtüsü
Akarsuyun çevresinde bulunan bitki örtüsü suyu kendi bünyesine çekeceği
için akarsuyun akış hızını etkiler.
Akarsuyun Debisini Etkileyen Faktörler
Bir akarsuyun her hangi bir yerindeki enine kesitinde bir saniyede geçen
suyun m3/ sn cinsinden miktarına debi denir. Devlet su işleri genel
müdürlüğü tarafından akarsularımızın belirli yerlerine kurulan
istasyonlar yardımı ile akarsuların içerisindeki su miktarı ölçülmekte
ve değişimler kaydedilmektedir.
Akarsuyun debisini etkileyen
belli başlı etkenler şunlardır :
1. Yağış
miktarı
2.
Akarsuyun beslenme havzasının genişliği
3. Bitki
örtüsü
4. Akış
hızı
5. Beslenme
kaynaklarının çeşitliliği
6. Sıcaklık
koşulları
7. Akarsu
yatağının geçirimliliği
Yıllık yağış miktarı yüksek olan yerlerde akarsuların
debileri yüksektir. Örneğin Karadeniz bölgesinde akan akarsular, Dünyada
da Amazon ve Kongo akarsuların debileri
yüksektir.
AKARSU REJİMİ
Akarsular bir yıl boyunca hep aynı seviyede akmaz . Özellikle de
iklimlerin etkisi ile seviyelerinde bir alçalma ve yükselme
görülmektedir. Akarsuların yıl içindeki seviye
Değişikliklerine akarsu rejimi adı verilmektedir. Bir yerde akarsu
rejimini etkileyen belli başlı etkenler şunlardır :
1. yağış rejimi
2. akarsuyun beslenme havzasının
genişliği
3. yağış şekli ( kar veya yağmur )
4. sıcaklık rejimi
5. bitki örtüsü
6. barajlar
A) Düzenli Rejime Sahip Akarsular
Dört mevsim yağış alan bölgelerde akarsuların su seviyesinde mevsimlere
göre çok fazla bir değişiklik meydana gelmez, böyle akan akarsulara
düzenli rejime sahip akarsular denir. Ekvatoral iklim ve ılıman
okyanusal iklimin görüldüğü bölgelerde akarsular düzenli bir rejime
sahiptir. Ülkemizde ise en düzenli rejime sahip akarsular Karadeniz
bölgesinde akmaktadır.
B) Düzensiz Rejime Sahip Akarsular
Yağışların mevsimlere göre dağılımının düzensiz olduğu yani bir mevsim
yağış alan , diğer mevsimde ise kurak olan bölgelerde akarsuların
taşımış oldukları su miktarı aylara göre değişmektedir. Yağmur yağışının
fazla olduğu bölgelerde yağmurlarla birlikte akarsuların sularında bir
atış görülür. Örneğin Akdeniz ikliminin görüldüğü bölgeler. Kar
yağışının fazla olduğu bölgelerde ise karların yağdığı aylarda karların
yağdığı dönemde akarsuyun suları azalır, karların erimeye başladığı
ilkbahar aylarında akarsuların su seviyesi yükselir . Örneği Doğu
Anadolu Bölgesi.
C) Karma Rejime Sahip Akarsular
Havzaları değişik iklim bölgelerine yayılmış büyük akarsuların rejimleri
sularını toplamış olduğu iklim bölgelerine göre değişir. Değişik
rejimlerin bir arada görüldüğü akarsu rejimidir.
Akarsular ,iklim koşullarına ve yağış rejimlerine göre dört ayrı gruba
ayrılmaktadır.
1. Daimi akarsular : Yıl içerisinde
seviye değişikliği olmakla birlikte bütün yıl hiç durmadan akan
akarsulardır.
2. Mevsimlik akarsular : Yağışlı
mevsimlerde yada karların erime dönemlerinde akışa geçen yağışlı
devrenin sona ermesiyle kuruyan akarsulardır.
3. Geçici akarsular : Yağışla
birlikte akışa geçen , yağışların sona ermesiyle akışı kesilen
akarsulardır. Bu akarsular genellikle sel karakterlidir.
4. Alojen akarsular : Yağışlı
bölgelerden sularını topladıktan sonra kurak bir bölgeyi aşarak denize
ulaşan akarsulardır. Örneğin Nil nehri.
|
